Walka ze smogiem konsekwentna, ale wciąż za wolna

Komentarz eksperta

Niestety, dla wielu osób troska o środowisko naturalne i walka ze smogiem to cudze zmartwienie. Palą śmieci, ogrzewają domy piecami węglowymi najgorszej jakości i pozostają głusi na wszelkie prośby i apele tych, którzy chcą oddychać czystym powietrzem. Na szczęście widzimy już ogromną zmianę mentalną w całej Małopolsce. Świadomość zagrożeń związanych z zanieczyszczeniem powietrza wśród mieszkańców regionu jest coraz większa. Najnowsze statystyki ekointerwencji pokazują wyraźnie, że Małopolanie są coraz bardziej świadomi tego, co jest źródłem smogu. Rozumieją, że zanieczyszczenie powietrza zabija ich i ich bliskich. I co najważniejsze, chcą coś z tym zrobić. Aby ta walka o czyste powietrze została w pełni wygrana, konieczne jest jednak bliskie współdziałanie samorządów. To ważne, bo żadna miejscowość nie jest samotną wyspą, a ruchy powietrza przenoszą dym i zawieszone w nim pyły z miejsca na miejsce.

Poprawa jakości powietrza, wymiana źródeł ciepła i wsparcie osób niezamożnych, które mierzą się z problemem ubóstwa energetycznego – to jedne z najważniejszych celów na nadchodzące lata. Konieczne będzie przyspieszenie działań termomodernizacyjnych, usprawnienie rządowych programów wsparcia, dalsza edukacja społeczeństwa i jeszcze większe zaangażowanie władz lokalnych

Smog, czyli cichy truciciel, którego fatalny wpływ na zdrowie był w poprzednich latach często bagatelizowany, wciąż spowija setki gmin w Polsce. Niestety, nie tylko w sezonie zimowym, kiedy to ponadnormatywne stężenia szkodliwych pyłów zawieszonych PM 10, PM 2,5 lub benzo(a)pirenu przekraczają dopuszczalne normy nawet o kilkaset procent.

Co jest ich źródłem? Mimo postępów w ograniczaniu emisji, wciąż to domowe urządzenia grzewcze i spalany w nich najtańszy, najgorszy jakościowo opał (a niekiedy i śmieci) są głównym źródłem zanieczyszczenia powietrza w Polsce.

Co gorsza, z powodu fatalnego stanu wielu budynków, trzeba tego opału palić nie mało, by utrzymać wewnątrz komfort termiczny. Z powodu nieszczelnych okien czy braku ocieplenia ścian zewnętrznych, polskie domy nazywane są przez ekspertów z branży „wampirami energetycznymi”. Potwierdzają to badania Instytutu Ekonomii Środowiska, z których wynika, że ponad 70 proc. spośród 5,5 mln domów w Polsce jest nieocieplonych lub słabo ocieplonych (dane za 2012 r.), a do tego ogrzewanych tzw. kopciuchami, czyli starymi, niespełniającymi żadnych norm środowiskowych kotłami na węgiel.

Rewolucja nadchodzi…

Na szczęście ta sytuacja powoli się zmienia, o czym świadczą wnioski z najnowszego raportu przygotowanego przez Ministerstwo Klimatu i Środowiska. Wynika z niego, że ogrzewanie węglem nie jest już najczęściej spotykanym rozwiązaniem, bo aż 31 proc. badanych gospodarstw domowych korzysta z podłączenia do sieci ciepłowniczej. Coraz częściej Polacy przestawiają się też na ogrzewanie gazowe (wzrost do 28 proc. wszystkich domostw w 2020 r. wobec 16 proc. w 2018 r.), zastępując nim węgiel (w ubiegłym roku był on głównym źródłem ogrzewania w 14 proc. domów, a nie 35 proc. jak dwa lata wcześniej).

Na skutek rosnącej świadomości mieszkańców i zaangażowaniu aktywistów antysmogowych wyzwanie jakim jest uporanie się ze smogiem stało się jednym z filarów ekologicznej polityki państwa. W ostatnich latach rząd podjął wiele działań mających zredukować zanieczyszczenia emitowane przez sektor komunalno-bytowy.

Największą z tych inicjatyw jest uruchomienie we wrześniu 2018 r. programu priorytetowego Czyste Powietrze. Zaplanowany na 103 mld zł budżet ma pozwolić w ciągu dekady dofinansować likwidację starych kotłów węglowych i termomodernizację w ponad 3-4 mln domów jednorodzinnych w Polsce. Ów sztandarowy program polskiego rządu był już wielokrotnie reformowany i dopracowywany, by jak najlepiej odpowiadać na potrzeby beneficjentów. W ostatnich miesiącach wnioski o dofinansowanie zdecydowanie uproszczono, do pomocy przy ich wypełnianiu zaangażowano gminy, a także zmieniono kryteria wsparcia dla osób najuboższych.

Równolegle funkcjonuje też program Stop Smog, który ma wspierać wymianę bądź likwidację źródeł ciepła i termomodernizację w budynkach mieszkalnych jednorodzinnych osób ubogich energetycznie. W przeciwieństwie do programu Czyste Powietrze, w tym przypadku to nie sami mieszkańcy, a samorządy wnioskują o wsparcie (może wynieść do 70 proc. dofinansowania kosztów inwestycji).

…ale do celu wciąż daleka droga

Wciąż jednak, jak przekonują eksperci, tempo wymiany kotłów jest niewystarczające, by można było mówić o pełnym sukcesie. W ciągu dwóch lat funkcjonowania programu Czyste Powietrze złożono jedynie 172 tys. wniosków o dofinansowanie na łączną kwotę prawie 3,3 mld. Liczby te, choć niemałe, powinny być jednak co najmniej trzykrotnie większe, by rządzącym udało się zrealizować postawione przed sobą cele i uwolnić Polskę od smogu. Konieczne będą więc dalsze zmiany, między innymi zapowiadane od dawna włączenie banków w dystrybucję pomocy oraz skuteczniejsze niż obecnie dotarcie do najuboższych, którzy nie mogą sobie pozwolić na sfinansowanie wkładu własnego inwestycji w termomodernizację czy wymianę pieca. 

To właśnie pieniądze najczęściej okazują się barierą nie do pokonania, zwłaszcza w najmniej zamożnych gospodarstwach domowych, które nie mają środków na remont i wymianę ogrzewania. Prowadzi to do patowej sytuacji, w której mieszkańcom często brakuje środków na zapewnienie wkładu własnego na rzecz inwestycji, która pozwoliłaby im w dłuższej perspektywie zapewnić oszczędności i wyrwać ich z ubóstwa energetycznego, redukując koszty ogrzewania i poprawiając komfort życia. Jednocześnie przedstawiciele tej grupy nie mogą liczyć na pomoc banków, dla których nie są oni wiarygodnymi pożyczkobiorcami. 

Walka na wielu frontach

Od czego należałoby zacząć, by problem smogu rozwiązać możliwie jak najszybciej? Nie ma złotego rozwiązania, które mogłoby zastąpić wszystkie inne. Konieczna jest raczej synergia działań na wielu polach równolegle:  

Na poziomie centralnym

Czyste Powietrze

Czyste Powietrze to priorytetowy programem rządu realizowany od września 2018 roku przez Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej (NFOŚiGW) wspólnie z wojewódzkimi funduszami ochrony środowiska i gospodarki wodnej (wfośigw). W jego ramach możemy starać się o dotację lub pożyczkę na rzecz wymiany źródeł ciepła i termomodernizację domów jednorodzinnych. Program zakłada poprawę efektywności energetycznej ponad 4 milionów budynków jednorodzinnych do 2029 roku. Według stanu na 26 marca 2021 r. w programie złożono 225 284 wniosków na kwotę dofinansowania ponad 4 mld zł (dotacja + pożyczka). Rozpatrzono (pozytywne decyzje o przyznaniu dofinansowania) 189 320 wniosków na kwotę ponad 3,3 mld zł. Dokonano 107 905 wypłat o wartości ponad 1,4 mld zł. Podpisano porozumienia o współpracy w programie z 1184 gminami.

Stop Smog
Program Stop Smog (komplementarny z programem Czyste Powietrze) jest skierowany do samorządów gmin najbardziej zanieczyszczonych i najuboższych energetycznie, które na rzecz swoich mieszkańców przeprowadzają kompleksowo proces modernizacji przyłączy elektrycznych, gazowych, termomodernizację budynku i wymianę nieefektywnych źródeł ciepła. Gmina może uzyskać do 70% dofinansowania kosztów inwestycji. Pozostałe 30% pochodzi z jej własnych środków. Beneficjenci mogą liczyć na 100% finansowanie inwestycji, co będzie szczególnie istotne dla ubogich (również energetycznie). Efektem pierwszego naboru w programie „Stop Smog" jest 7 porozumień, które podpisały: Niepołomice, Pszczyna, Rybnik, Skawina, Sosnowiec, Sucha Beskidzka i Tuchów. Obecnie uruchamiany nabór wniosków rozpoczął się od 31 marca 2021 r. Z programu może skorzystać kolejnych 70 gmin (ich liczba zależy od wartości wniosków składnych przez poszczególne jednostki).
Mój Prąd
Mój Prąd (zintegrowany z programem Czyste Powietrze) - dedykowany wsparciu rozwoju energetyki prosumenckiej, a konkretnie segmentowi mikroinstalacji fotowoltaicznych (PV). Program cieszy się dużym zainteresowaniem ze względu na prostą formę wniosku, koszt inwestycyjny oraz szeroką ofertę firm proponujących nie tylko szybki montaż PV, ale także przygotowanie planu spłaty realizacji przedsięwzięcia. Program jest kompatybilny z programem priorytetowym „Czyste Powietrze”. Umożliwia to staranie się gospodarstwa domowego o uzyskanie dotacji w wysokości 5 tys. zł w przypadku montażu instalacji fotowoltaicznej, bez konieczności składania dwóch odrębnych wniosków. Wpłynęło łącznie ponad 266 tys. wniosków (ostatni dzień składania wniosków to 6 grudnia 2020 r.) Według stanu na 30 marca br. zostało wypłaconych 152 672 dofinansowań do projektów instalacji PV. Gminy nie uczestniczą w tym programie – ewentualną pomoc w wypełnianiu wniosków świadczyli przedsiębiorcy zajmujący się instalacjami PV.
Ulga termomodernizacyjna

Kolejnym narzędziem wspierającym walkę ze smogiem jest wprowadzona ulga termomodernizacyjna w podatku dochodowym (PIT). Przysługuje ona właścicielom lub współwłaścicielom budynku mieszkalnego jednorodzinnego i polega na odliczeniu wydatków związanych z realizacją przedsięwzięcia termomodernizacyjnego od podstawy opodatkowania (lub od wysokości przychodów, jeśli brany jest pod uwagę podatek zryczałtowany). Kwota odliczenia nie może jednak przekraczać 53 000 zł. Pierwsi beneficjenci skorzystali z ulgi w 2020 r., przy rozliczeniach za 2019 r. Odliczenia wydatków dokonało wtedy 207 418 podatników – łączna kwota osiągnęła wartość ponad 3,1 miliardów złotych.

Centralna Ewidencja Emisykności Budynków
W walce ze smogiem – i przy tak wymagającym zadaniu jakim jest ocieplenie i zmodernizowanie ponad 3 mln budynków w kraju – kluczowe jest też właściwe zidentyfikowanie, gdzie problem jest najpoważniejszy, a wsparcie najbardziej potrzebne. Pozwolić na postawienie takiej diagnozy ma Centralna Ewidencja Emisyjności Budynków, czyli bazy danych zawierającej informacje dotyczące ogrzewania domów i mieszkań w Polsce. Jej powstanie reguluje znowelizowana ustawa o ochronie środowiska. Zgodnie z założeniami w ewidencji mają znaleźć się wszystkie źródła ciepła o mocy cieplnej do 1 MW. Właściciele nieruchomości będą udostępniać wymagane informacje przez formularz internetowy – czas na dopełnienie formalności to 12 miesięcy, a dla nowo powstałych budynków są to tylko 14 dni po uruchomieniu danego źródła ciepła. Informacje, którymi właściciele będą musieli się podzielić, to m.in. czym dom jest ogrzewany, a także podać daty i rodzaje przeprowadzanych kontroli dotyczących ogrzewania. Składanie deklaracji ma rozpocząć się 1 lipca tego roku, a zakończyć w czerwcu 2022 r. Ewidencja źródeł ciepła ma pomóc w identyfikacji problemów związanych z jakością powietrza i smogiem oraz w zebraniu wiedzy na temat „kopciuchów”.

Regionalnym

Na poziomie wojewódzkim

Wiele samorządów wojewódzkich podejmuje też własne inicjatywy na rzecz walki ze smogiem. Przykładem może być Małopolska, która już od dłuższego czasu inwestuje środki w działania mające poprawić jakość powietrza. Tylko w ostatnich latach na zmianę sposobów ogrzewania domów przeznaczono ponad 100 milionów euro przypisanych do Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Małopolskiego 2014-2020. 

O wysiłkach i wyzwaniach związanych z walką ze smogiem w każdym województwie przeczytasz tu...--> link do strony o samorządach

Na poziomie lokalnym
Do tej pory blisko 1000 gmin zawarło porozumienia z wojewódzkimi funduszami ochrony środowiska i gospodarki wodnej (wfośigw), udzielając tym samym pomocy mieszkańcom przy wypełnianiu wniosków o udzielenie wsparcia w ramach rządowego programu Czyste Powietrze. Takie połączenie sił sprawia, że udział w programie jest dużo prostszy, a cały proces przebiega szybciej. Oprócz tysięcznej gminy Świętochłowice w program zaangażowały się m.in. 102 gminy zarejestrowane przez WFOŚiGW w Poznaniu czy 107 przez WFOŚiGW w Warszawie. Przykładem udanej współpracy z samorządami przy programie „Czyste powietrze” jest pilotaż NFOŚiGW zrealizowany z władzami gmin Zabierzów (Małopolska) i Wilkowice (Śląsk). Przez dwa miesiące (7.01-7.03.2020 r.) złożono w nim więcej wniosków (262) niż mieszkańcy tych gmin złożyli samodzielnie w ciągu 1,5 roku (184). Przykład pokazuje, że zaangażowanie samorządów jako lokalnych ambasadorów „Czystego Powietrza” to szansa na efektywną wymianę kopciuchów i termomodernizację domów jednorodzinnych w całej Polsce. Warto wspomnieć także o działaniach poszczególnych gmin, które wdrażają własne programy osłonowe dla mieszkańców. Lokalny Program Osłonowy (realizowany między innymi w Krakowie) został opracowany z myślą o osobach, które ponoszą zwiększone koszty grzewcze lokalu, związane z trwałą zmianą systemu ogrzewania opartego na paliwie stałym na jeden z systemów proekologicznych. Popularnością cieszą się też gminne Programy Ograniczania Niskiej Emisji (PONE).
Wspólny mianownik każdej z tych inicjatyw jest jeden. W perspektywie najbliższych lat konieczne będzie całkowite zrezygnowanie z używania węgla w indywidualnych systemach grzewczych (oraz małych kotłowniach o mocy do 1MW w paliwie) i zastąpienie ich innymi, bardziej prośrodowiskowymi źródłami ciepła i energii. A w międzyczasie, póki na takie paliwa wciąż będzie popyt, sukcesywnie zaostrzać wymagania jakościowe dla paliw stałych stosowanych w gospodarstwach domowych. Bez tak radykalnego postulatu wszelkie pozostałe działania antysmogowe nie będą miały racji bytu – przekonują eksperci.

Alternatywy zdrowe dla klimatu

Co można będzie zaoferować w miejsce kotłów węglowych, które będą musiały prędzej czy później trafić na śmietnik historii? Możliwości jest wiele. Kopciuchy mogą z powodzeniem zastąpić kondensacyjne kotły gazowe, pompy ciepła, podgrzewacze elektryczne, układy hybrydowe z pompami ciepła i innymi odnawialnymi źródłami energii (OZE). Z kolei kotły opalane drewnem opałowym powinny zostać zastąpione lub dostosowane do wysokich standardów emisji (w szczególności pyłu oraz pracy ze sprawnościami powyżej 88 proc.) i monitoringiem składu spalin, który uniemożliwia palenie w kotle innym, niedozwolonym paliwem. 

Na przyszłość walki ze smogiem niebagatelny wpływ będzie miała polityka UE, która stawia przed sobą ambitny cel osiągnięcia neutralności klimatycznej do 2050 r. Choć problem smogu bywa niekiedy mylnie utożsamiany z przeciwdziałaniem skutkom zmian klimatu, to kluczowe jest, by próbując leczyć jedną chorobę, nie pogarszać stanu zdrowia w innym obszarze. Innymi słowy: należy tak zaprojektować wsparcie, by w jak najmniejszym stopniu dofinansowywać kolejne indywidualne źródła ciepła, które nawet jeżeli będą spełniać wyśrubowane standardy, dalej będą źródłami emisji oddalającymi nas od celu neutralności klimatycznej. Mając to na względzie konieczne jest, by jak najwięcej kopciuchów było wymienianych na indywidualne pompy ciepła, kolektory słoneczne, układy hybrydowe, a nie na gaz ziemny. Zwiększone zużycie gazu ziemnego na potrzeby ciepłownictwa indywidualnego powinno być jedynie rozwoju przejściowym, które pozwoli po 2035 roku na stopniową substytucję gazu ziemnego przez OZE. 

Regiony rozprawiają się z węglem i kopciuchami 

Swoją niebagatelną rolę mają też do odegrania samorządy: zarówno na szczeblu gminnym jak i wojewódzkim. Jednym z dostępnych im narzędzi są uchwały antysmogowe. Pozwalają one określić standardy, które muszą spełniać dopuszczalne do obrotu rodzaje paliw i urządzenia grzewcze wykorzystywane w domach. Rozwiązania te przyjęły się na lokalnym gruncie, choć do pełnej realizacji określonych w nich postanowień wielu samorządom jest jeszcze daleko. Mimo to, warto odnotować, że uchwały antysmogowe stały się normą, pod którą podpisuje się większość województw (przyjęto w sumie 17 uchwał antysmogowych, obejmujących swoim zakresem obszar całego województwa, lub wydzielone jego części). 

 

Samo przyjęcie przepisów i określenie rygorystycznych nakazów zaprzestania używana konkretnych rodzajów węgla to jednak za mało. Samorządy muszą aktywniej zaangażować się w edukacje mieszkańców o skutkach palenia najgorszym jakościowo opałem, informować o dostępnych programach wsparcia. Rolą województw jest też monitorować postępy związane z wdrażaniem w życie postanowień zawartych w uchwałach, tak by nie stały się one martwymi przepisami, które dobrze wyglądają na papierze, tylko mogły być regularnie korygowane i dopasowywane do sytuacji na rynku.

Wsparcie osłonowe dla osób ubogich energetycznie 

Potrzebne będą też dodatkowe instrumenty wsparcia dla osób niezamożnych, dla których wymiana źródeł ogrzewania - nawet przy dofinansowaniu z środków publicznych - może być dużym wyzwaniem. Są to osoby mierzące się z tzw. ubóstwem energetycznym. Jak jest ono definiowane? Należy je rozumieć jako napotykanie w codziennym życiu trudności w zaspokojeniu potrzeb tj. ogrzewanie, dostęp do ciepłej wody i elektryczności z powodu niskiego dochodu lub fatalnych warunków mieszkaniowych).

Niestety jest to dość liczna grupa. W 2016 r. osób ubogich energetycznie było w Polsce ponad 4,6 mln (dane Instytutu Badań Strukturalnych), co stanowi ponad 12,2 proc. mieszkańców całego kraju. Zdecydowana większość z nich mieszka w domach jednorodzinnych - w 2016 roku było to 75,4 proc. wszystkich ubogich energetycznie, czyli 3,47 miliona osób. 

To do nich w szczególności muszą trafić samorządowcy znający lokalne potrzeby swoich mieszkańców, a także pracownicy pomocy społecznej i rządzący opracowujący kolejne mechanizmu wsparcia. Ci pierwsi powinni w większym stopniu niż dziś zaproponować dofinansowania dla mieszkańców, których rachunki za ogrzewanie po wymianie źródła ciepła między innymi z powodu wymogów uchwał antysmogowych, wzrosły. 

Jak takie wsparcie może wyglądać? Najlepszym przykładem gminy, która wprowadziła program osłonowy dla mieszkańców jest gmina miasta Kraków. Zgodnie z przyjętym 24 czerwca 2015 r. Lokalnym Programem Osłonowym wszyscy ci, dla których wymiana starego źródła ciepła na bardziej ekologiczne rozwiązanie wiązała się z większymi wydatkami, mogą liczyć na pomoc samorządu. Program jest nieustannie modyfikowany i dopracowywany, by jak najlepiej odpowiadać na potrzeby mieszkańców. Obecnie jednym z kryteriów przyznania pomocy jest udokumentowany dochód nieprzekraczający 1402 zł netto w przypadku osoby samotnie gospodarującej i 1056 zł netto na osobę w przypadku wspólnego gospodarstwa domowego. Wysokość pomocy jest ustalana na podstawie powierzchni faktycznej lokalu (nie może być większa niż 100 m. kw.). Metraż ten jest następnie przemnażany przez stawkę dopłaty, która jest różna zależnie od oszacowanego wzrostu kosztu ogrzewania związanego z używaniem proekologicznego zamiennika dla paliw stałych. W przypadku gdy ciepło zapewnia miejskie przedsiębiorstwo energetyki cieplnej stawka dopłaty do 1 m. kw. wynosi 17,02 zł. W przypadku ogrzewania gazem jest to 28,47 zł, olejem opałowym 41,92, energią elektryczną 65,96 zł. 

Potrzebna nie tylko marchewka, ale i kij

Doświadczenie aktywistów antysmogowych, doradców energetycznych i samorządowców pokazuje, że mimo najlepszych nawet działań edukacyjnych i najskuteczniejszej komunikacji z mieszkańcami, wciąż pozostaje grupa osób niechętnych jakimkolwiek zmianom, bagatelizująca problem, jawnie protestująca przeciwko nowym obowiązkom lub bardziej restrykcyjnym wymogom. Nie chcą oni ani zmieniać swoich nawyków (i np. zrezygnować ze spalania odpadów), ani inwestować w nowe źródło ogrzewania. 

Problem w tym, że dziś bardzo trudno ukarać takich mieszkańców: system kar i sankcji w praktyce istnieje bowiem tylko na papierze, zwłaszcza na terenach wiejskich i mniejszych gminach, w których brakuje odpowiednich służb, np. straży miejskiej lub gminnej. Brak odpowiedniej kadry powoduje zaś, że mieszkańcy większości gmin w Polsce (tylko ok. 20 proc. gmin posiada odpowiednio przeszkolonych pracowników o uprawnieniach do kontroli) nie mogą liczyć, że ktoś zareaguje na ich zgłoszenie o kopcącym sąsiedzie palącym plastikiem. W efekcie pozostają oni bezkarni, a tracą na tym wszyscy mieszkańcy w okolicy. 

To musi się zmienić. Polski Alarm smogowy postulował chociażby, by w tworzenie straży gminnych, które będą mogły interwencyjnie kontrolować paleniska i wystawiać mandaty, zaangażował się Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej. Jak to wsparcie mogłoby wyglądać? – Nie chodzi o pokrywanie kosztów etatów strażników, ale pomocy gminom w tworzeniu straży poprzez uruchomienie dofinansowania do zakupu sprzętu, szkoleń, badania próbek popiołu itp. Byłaby to analogiczna pomoc, jakiej NFOŚiGW wraz z Wojewódzkimi Funduszami udzielają strażakom przy zakupie sprzętu ratowniczego, samochodów czy modernizacji remiz – przekonują aktywiści z PAS. 

Tekst opracowany przez redakcję TOGETAIR